Hanes

Hanes y Gangen.

Sefydlwyd cangen yr RSPCA gan wirfoddolwyr a oedd yn dwlu ar anifeiliaid yn ardaloedd Abertawe a Chastell-nedd bron 200 o flynyddoedd yn ôl.
Mae’r cofnodion cynharaf, sy’n cofnodi o 1871, yn dangos bod Mr T. Jeffreys yn cynrychioli’r RSPCA fel ysgrifennydd y gangen.
Rhyw bryd, arweiniwyd y gangen gan Margaret Llewellyn Bevan, neu Portia fel y’i gelwid yn annwyl, a hynny am 26 mlynedd. Ymhlith y cymeriadau hynod eraill yn natblygiad y gangen a darpariaeth lles anifeiliaid y mae’r teulu Nash. Roedd yr Arolygydd Nash yn weithgar iawn yn ardaloedd Abertawe a Chastell-nedd, ac fe’i cefnogwyd gan ei wraig a’i ferch, Pam. Buont yn allweddol wrth sefydlu Clinig Castell-nedd a gynhaliwyd gan Pam am nifer o flynyddoedd.
Roedd y ganolfan anifeiliaid gyntaf ym Mharc Singleton ac fe’i prydleswyd gan Gorfforaeth Abertawe ym 1935. Roedd lle i 31 o gŵn a 18 o gathod ynddi. Fe’i cynhaliwyd am nifer o flynyddoedd gan Bill Deane a achubodd filoedd o anifeiliaid. Derbyniodd Bill Fedal yr Ymerodraeth Brydeinig am ei waith a daeth yn adnabyddus yn Abertawe fel Mr RSPCA.

Prydleswyd hen Gartref Cŵn Abertawe gan Gyngor Abertawe a daeth y brydles i ben yn gynnar yn y 1990au. Roedd y gangen, am nifer o flynyddoedd cyn hynny, wedi codi arian i brynu’i hadeilad ei hun. Ym 1994 prynodd y gangen hen fferm Llys Nini ym Mhenllergaer. Roedd yr hen dŷ fferm yn dŷ hir Cymreig hanesyddol ond yn anffodus roedd mewn cyflwr gwael.

Cymerodd 3 blynedd i adeiladu’r Ganolfan a’i hagor. Adeiladwyd y ganolfan ar ôl troed yr hen dŷ fferm ac mae llawer o’i gymeriad i’w weld yn y ganolfan o hyd. Agorodd Llys Nini ei drysau i dderbyn anifeiliaid ym mis Ebrill 1997 ac fe’i hagorwyd yn swyddogol gan Alun Michael, Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar y pryd, ym 1999.

Ym 1997 roedd y ganolfan anifeiliaid yn cynnwys y bloc gweinyddol, cathdy a chytiau cŵn blociau A a B yn unig. Ychwanegodd cam 2 y gwaith adeiladu gytiau cŵn bloc C a’r bloc amrywiol a llawer yn ddiweddarach ychwanegwyd cathdy newydd yr Arolygwyr a’r Tŷ Ffuredau.
Mae’r Gangen wedi cael nifer o enwau ers ei ffurfio, gan gynnwys; Ym 1906 ei henw oedd Abertawe a’r Cylch; erbyn 1899 roedd wedi newid ei henw i RSPCA Gorllewin Morgannwg ac mae newid ei henw sawl gwaith ers hynny, gan gynnwys, RSPCA Morgannwg Gorllewin a Changen Abertawe; RSPCA Morgannwg, Abertawe, Castell-nedd Port Talbot; RSPCA Abertawe, Castell-nedd, Port Talbot, Llys Nini RSPCA yn gwasanaethu Morgannwg Ganol a Gorllewin Morgannwg, Llys Nini RSPCA ac ar hyn o bryd Llys Nini RSPCA Caerdydd i Abertawe.

Fferm Llys Nini:

Roedd yr hen fferm yn dŷ hir Cymreig a oedd yn cynnwys ysgubor anifeiliaid a thrigfan i bobl mewn un adeilad. Roedd y drws wedi’i osod yn ganolog; pan fyddech yn mynd i mewn i Lys Nini, byddech yn troi i’r chwith am yr ysgubor ac i’r dde am y llety dynol.

Roedd Llys Nini’n unigryw, oherwydd yn wahanol i dai hir Cymreig eraill a oedd â’r lle tân yn y piniwn, roedd gan Lys Nini le tân mawr yng nghanol yr adeilad gyda grisiau i’r llofft wair y tu ôl iddo.

Cofnodir bod Fferm Llys Nini yn hynafol yn Acwitans 1507. Nid yw’n hysbys a oedd Llys Nini’n bodoli cyn hynny ond dywed o leiaf un person lleol ei fod yn cofio Caer Rufeinig ar y safle ac os yw hyn yn wir gallai hynny fod wedi bod yn sail i’r Llys diweddarach.

Mae bloc gweinyddol Llys Nini RSPCA wedi’i adeiladu ar ôl troed yr hen dŷ. Mae’n bosib bod caer ymarfer Rhufeinig yn bodoli yno a bod y Tywysog Einon ap Owain ap Hywel Dda wedi’i defnyddio yn y 10fed ganrif. Ef oedd y penteulu (ond ef yn ôl pob tebyg oedd arweinydd rhyfelwyr ei dad) o Owain o Ddinefwr, Brenin Deheubarth yn y 1960au/1970au. Mae’n debygol iddo sefydlu llys ar y safle ac iddo gael ei alw’n Llys Einon neu Lys Enniaun yn y ffurf wedi’i Lladineiddio ac yn y cyfamser mae’r enw wedi dod yn Llys Nini.
Mae acwitans 1507 yn dweud mai’r perchennog ymadawedig oedd Gwilym Thuy (Ddu yn ôl pob tebyg) a oedd yn ddisgynnydd uniongyrchol i Gryffydd Gŵyr, Arglwydd Gŵyr yn y 13eg ganrif a oedd yn un o ddisgynyddion Tŷ Deheubarth.

I gael rhagor o wybodaeth am hanes hynafol y safle ewch i www.gwlad-nini.co.uk